Αφήγηση βίντεο: Μαρία Τσικνιά Φιλόλογος-Ειδική Παιδαγωγός
Το Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο αποτελεί σήμερα έναν από τους σημαντικότερους πολιτιστικούς πυρήνες ολόκληρης της Αιτωλοακαρνανίας. Η συναρπαστική ιστορία του κτιρίου, η διαδρομή του μέσα στον χρόνο και η οργανική του σύνδεση με την Εφορεία Αρχαιοτήτων συνθέτουν ένα εξαιρετικό χρονικό που αξίζει να ανακαλύψουμε.
Το επιβλητικό αυτό διώροφο νεοκλασικό μέγαρο, χαρακτηρισμένο σήμερα ως νεότερο μνημείο στην καρδιά του Μεσολογγίου, οφείλει την ύπαρξή του στον Μεσολογγίτη ευεργέτη Κωνσταντίνο Ξενοκράτη. Χτίστηκε μεταξύ 1885 και 1889 ως δωρεά προς την πόλη, με αρχικό σκοπό να λειτουργήσει ως Δημοτικό Παρθεναγωγείο.
Για περισσότερο από έναν αιώνα, το κτίριο υπήρξε ζωντανό κύτταρο εκπαίδευσης για την τοπική κοινωνία. Αρχικά στέγασε το Παρθεναγωγείο και στη συνέχεια διάφορες σχολικές μονάδες, όπως το 1ο Δημοτικό Σχολείο Μεσολογγίου. Με την πάροδο των δεκαετιών, όμως, και τη μεταφορά των μαθητών σε σύγχρονες εγκαταστάσεις, το οίκημα έμεινε κενό και υπέστη σοβαρές φθορές. Για να διασωθεί το ιστορικό τοπόσημο, ο Δήμος Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου αποφάσισε την παραχώρησή του στο Υπουργείο Πολιτισμού, προκειμένου να αποκατασταθεί πλήρως και να μετατραπεί στο κεντρικό Αρχαιολογικό Μουσείο της περιοχής.
Μετά από εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης, το κτίριο άνοιξε τις πύλες του στα τέλη του 2021 ως σύγχρονο Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο. Σήμερα φιλοξενεί πάνω από 1.200 αρχαιολογικά ευρήματα από ολόκληρη την Αιτωλοακαρνανία, που καλύπτουν την περίοδο από τους προϊστορικούς έως τους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους. Παράλληλα, στο πλαίσιο των επετειακών εορτασμών για την Ελληνική Επανάσταση και την Έξοδο του Μεσολογγίου (1826–2026), το Μουσείο αξιοποιείται ως κεντρικός πυλώνας προβολής της τοπικής ιστορίας, φιλοξενώντας περιοδικές εκθέσεις, σπάνια κειμήλια και ψηφιακά εκθέματα που συνδέουν την αρχαία κληρονομιά της Αιτωλίας και της Ακαρνανίας με την ηρωική νεότερη ιστορία του τόπου.
Η λειτουργία του Ξενοκράτειου συνδέεται άμεσα διοικητικά και επιστημονικά με το κτίριο της Εφορείας Αρχαιοτήτων. Το αποτελεί τη διοικητική έδρα όπου στεγάζονται τα γραφεία, οι αρχαιολόγοι και οι συντηρητές που διευθύνουν τα μνημεία του νομού. Από την άλλη, το Ξενοκράτειο λειτουργεί ως ο κεντρικός εκθεσιακός χώρος τον οποίο σχεδίασε, υλοποίησε και επιβλέπει η ίδια επιστημονική ομάδα.
Ουσιαστικά, αυτά τα δύο ιστορικά νεοκλασικά διαμορφώνουν ένα μοναδικό πολιτιστικό δίδυμο στο Μεσολόγγι: το ένα αποτελεί το διοικητικό στρατηγείο της Αρχαιολογίας, και το άλλο το μεγάλο μουσείο που εκθέτει τους θησαυρούς της περιοχής στο κοινό, κρατώντας την ιστορική μνήμη του τόπου ολοζώντανη.