Αφήγηση βίντεο: Μαρία Τσικνιά Φιλόλογος-Ειδική Παιδαγωγός
Η Μικρή και η Μεγάλη Παλιούκοβα, γνωστές πλέον στους χάρτες ως Λεύκα και Μανδρινή αντίστοιχα, είναι δύο από τους πιο αυθεντικούς και γραφικούς ορεινούς οικισμούς της Ρούμελης. Βρίσκονται στον Νομό Αιτωλοακαρνανίας, ενταγμένες διοικητικά στον Δήμο Ναυπακτίας, και είναι χτισμένες σε ένα επιβλητικό τοπίο στις πλαγιές των Ναυπακτιακών Βουνών. Η Μικρή Παλιούκοβα βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 1.000 μέτρων, ενώ η Μεγάλη Παλιούκοβα δεσπόζει λίγο χαμηλότερα, στα 950 με 980 μέτρα, περιστοιχισμένες και οι δύο από πυκνά ελατοδάση και άγρια ομορφιά.
Η ιστορία των δύο χωριών ξεκινά πίσω στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, γύρω στον 16ο με 17ο αιώνα. Η δημιουργία τους δεν ήταν τυχαία, καθώς οι πρώτοι κάτοικοι, κυρίως κτηνοτρόφοι και οικογένειες που κυνηγήθηκαν από τις πεδινές περιοχές, αναζήτησαν καταφύγιο στα δυσπρόσιτα αυτά βουνά. Η ανάγκη για προστασία από τις οθωμανικές επιδρομές, τους φοροεισπράκτορες και τη ληστεία της εποχής τους ώθησε να χτίσουν τους οικισμούς τους σε φυσικά οχυρωμένες τοποθεσίες. Τα άφθονα τρεχούμενα νερά και οι βοσκότοποι της περιοχής επέτρεψαν στους πρώτους κατοίκους να ριζώσουν και να αναπτύξουν μια αυτόνομη ορεινή οικονομία.
Αρχικά δημιουργήθηκε ένας κεντρικός οικισμός, η Μεγάλη Παλιούκοβα, που συγκέντρωνε τον περισσότερο πληθυσμό, τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις και την τοπική δραστηριότητα. Με την πάροδο του χρόνου και την αύξηση των κατοίκων, ορισμένες οικογένειες μετακινήθηκαν λίγο ψηλότερα, κοντά σε νέες πηγές και βοσκές, δημιουργώντας έναν μικρότερο, εξαρτημένο οικιστικό πυρήνα. Έτσι γεννήθηκε η Μικρή Παλιούκοβα. Το όνομα «Παλιούκοβα» έχει σλαβικές ρίζες, όπως πολλά μεσαιωνικά τοπωνύμια της ορεινής Ελλάδας, και σχετίζεται με την έννοια του δασικού ξεφώτου ή του βοσκότοπου. Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, στο πλαίσιο της εθνικής προσπάθειας αντικατάστασης των ξενόφωνων τοπωνυμίων, η Μικρή Παλιούκοβα μετονομάστηκε σε Λεύκα, παίρνοντας το όνομά της από τις ψηλές λεύκες που ευδοκιμούσαν στις πηγές της, ενώ η Μεγάλη Παλιούκοβα ονομάστηκε Μανδρινή, εμπνευσμένη από τις αναρίθμητες κτηνοτροφικές μάνδρες που υπήρχαν στην περιοχή.
Στο πέρασμα των αιώνων, τα δύο αυτά χωριά έπαιξαν τον δικό τους ρόλο στην ελληνική ιστορία. Κατά την Επανάσταση του 1821, τα λημέρια γύρω από τις Παλιούκοβες προσέφεραν καταφύγιο και προμήθειες στους αγωνιστές της Ρούμελης, ενώ κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της Εθνικής Αντίστασης, η ορεινή μορφολογία της περιοχής τα κατέστησε προπύργιο των αντάρτικων δυνάμεων. Στα χρόνια της ακμής τους, τα χωριά λειτουργούσαν ως αυτόνομες Κοινότητες με δικό τους Πρόεδρο και Κοινοτικό Συμβούλιο, σφύζοντας από ζωή, παιδιά και αγροτοκτηνοτροφική παραγωγή. Ωστόσο, το μεγάλο κύμα της αστυφιλίας τις δεκαετίες του 1950 και 1960 ανάγκασε τους περισσότερους κατοίκους να μεταναστεύσουν στα αστικά κέντρα ή στο εξωτερικό, με αποτέλεσμα οι μόνιμοι κάτοικοι σήμερα να είναι ελάχιστοι.
Παρά την ερήμωση του χειμώνα, οι δύο οικισμοί διατηρούν ατόφια την παραδοσιακή τους φυσιογνωμία. Ο επισκέπτης που θα φτάσει έως εδώ θα αντικρίσει όμορφα πετρόκτιστα σπίτια με ξύλινα χαγιάτια, γραφικές πλατείες με αιωνόβια πλατάνια, πέτρινες βρύσες που αναβλύζουν παγωμένο νερό από τις πηγές του βουνού, καθώς και ιστορικές εκκλησίες με αξιόλογα ξυλόγλυπτα τέμπλα. Γύρω από τα χωριά εκτείνονται μοναδικά τοπία, όπως το περίφημο Δάσος της Οξυάς,ενώ η περιοχή προσφέρεται για πεζοπορία σε σηματοδοτημένα μονοπάτια και εξορμήσεις με οχήματα εκτός δρόμου. Παράλληλα, σε μικρή απόσταση βρίσκονται και τα κεφαλοχώρια της Ορεινής Ναυπακτίας, ο Πλάτανος και η Άνω Χώρα.
Η διαδρομή για να φτάσει κανείς στη Λεύκα και τη Μανδρινή αποτελεί από μόνη της μια ξεχωριστή ταξιδιωτική εμπειρία. Ξεκινώντας από τη Ναύπακτο, ο δρόμος διανύει μια απόσταση περίπου 65 έως 70 χιλιομέτρων, ελισσόμενος ανάμεσα σε πυκνά δάση ελάτης, καστανιές και βαθιές χαράδρες. Παρόλο που η διαδρομή είναι πλήρως ασφαλτοστρωμένη, διαθέτει πολλές στροφές και απαιτεί προσεκτική οδήγηση, ιδιαίτερα τους χειμερινούς μήνες, όταν το χιόνι και ο παγετός κάνουν την εμφανισή τους. Η διαδρομή αυτή αποζημιώνει κάθε ταξιδιώτη με τις εντυπωσιακές εναλλαγές του τοπίου, οδηγώντας τον σε έναν τόπο όπου η ησυχία, η φύση και η ιστορία συνυπάρχουν αρμονικά.